HAMİT PUHALOĞLU
Kanuni Sultan Süleyman'ın Irakeyn Seferi'nde (1533-1535) Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Gelişmeler (1)
Yayın Tarihi: 01 Mayıs 2015, Cuma
Diğer Yazıları

Avrupalıların Muhteşem Süleyman diye tanıdığı, Kanuni Sultan Süleymanın onüç defa Sefer-i Hümayuna çıktığı ve bunlardan üç tanesini Şii-İran üzerine yapmış olduğu bilinmektedir. Gerek Yavuz Sultan Selimin Çaldıran Seferi (1514), gerekse Kanuni Sultan Süleymanın Irakeyn Seferi (1533-1535), başta Doğu ve Güneydoğu Anadoluda, Osmanlı Devleti ile Şii-Safevi Devletinin hakimiyet ve nüfuz mücadelesinin bir tezahürüdür, diyebiliriz. 
Kanuni Sultan Süleyman devrinde Osmanlı Devleti,bir takım sebeplerden dolayı, İran Seferine çıkmaya karar vermişti. Bu sefer ile doğu Anadoludan İran nüfuz ve hakimiyetini atarak Basra Körfezine inip, Hint Okyanusu siyasetine devam etmek arzusundaydı[1] . Osmanlı- Safevi çatışması şüphesiz sırf dini-mezhebi değildi. Her ikisi de sahip oldukları siyasi ve stratejik maslahatlarını kullanarak, İslam alemi üzerinde büyük ve kuvvetli bir saltanat kurmak istiyorlardı[2] . 
XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti ile Şii-Safevi(İran) Devleti arasında kıyasıya süren bu çekişme ve mücadele de, Doğu ve Güneydoğu halkının tercih ve teveccühü hangi tarafa ve nasıl olmuştu? Osmanlı Devleti padişahları niçin Şii-Safevi Devleti şahlarına tercih edilmişti? Kanuni Sultan Süleymanın Irakeyn Seferi esnasında doğu ve güneydoğu Anadoluda ne gibi değişiklikler ve gelişmeler olmuştu? Bu bölgelerimizin Türk-Kürt aşiret beyleri ve askerleri, nasıl inanç birliği yaparak, Osmanlı askerleri ile bizzat Tebriz, Hemedan, Bağdat gibi birçok İran şehirlerine akınlar yapmışlardı? İşte bu hususları, tarihi kaynaklar ve vesikalardan yola çıkarak araştırıp ortaya koymaya çalışacağız. 
Irakeyn Seferi olarak bilinen ve Kanuni Sultan Süleymanın Şii-Safevi Devletine karşı ilk seferi olan Osmanlı-İran savaşı (940-942/1533-1534) xvı. asır siyasi ve askeri tarihimizin önemli bir hadisesidir. Bu savaşın sebebi olarak; Şii-Sünni gerginliğinin yanı sıra tarih kaynaklarının hemen hepsi Bağdad ve Bitlis meselesi ve Azerbaycan valisi Ulama Hanın Osmanlı Devletine ilticası olayını müttefiken zikretmektedirler[3]. Ancak bunlar zahiri sebepler olup, gerçek sebebin yakın şarkta siyasi nüfuz ve hakimiyet kurmak olduğunu söyleyebiliriz. 
Irakeyn Seferi öncesi, Güneydoğu Anadolunun büyük bir kısmı; Kiğı, Arapkir, vs. güneyde 
Musula kadar uzanan yerler Diyarbakır vilayetine bağlı bulunmaktaydı. Karadenizde Canik (Samsun) ve Trabzondan orta Fırat havalisine kadar devam eden geniş saha, Rum(Sivas) vilayetine tabi idi. Kahta, Gerger sancakları ve bütün Suriye, Adana, Tarsus, Sis (Kozan), Antep ve Birecik sancakları Şam vilayetine bağlı idiler. Bunların doğusunda Diyarbakır vilayetine bağlı, Urfa(Ruha), Siverek, Mardin ve Siirt sancakları, Hısn-ı Keyfa kazası ile Cizre hükumeti bulnmaktaydı[4]. Bağdat başta olmak üzere, Irakın bir kısmı ile, Kars, Erzurum, Ağrı, Van ve Hakkari çevresi, Safevi Devleti hudutları içerisindeydi[5]. 
1533 yılında İran seferine karar verilip, eyalet ve sancaklara hazırlık emri gönderilirken, Diyarbakırda bulunan Anadolu Beylerbeyisi Fil Yakub Paşa ile resmen Bitlis Beylerbeyisi olan Tekeli Ulama Paşaya, yeniden varıp Bitlisi zaptetmeleri buyurulmuş idi. Bunlar Diyarbakırdan aldıkları top ve asker ile Bitlise giderken Hizan yolu üzerindeki Tatik nahiyesine doğru yönelmişlerdi. 1532 yılı Eylül ayında Şah Tahmasb(1524-1576)ın yardımı ile yeniden Bitlis Emirul-Ümeralığına getirilen Şeref Han da, Hizanı almak üzere Hizanlı Davud Beyi kalede kuşatma altında tutuyordu. Ulama Paşanın geldiği haberi duyulunca Şeref Han, Hizan kuşatmasından vazgeçti ve Kürt Beyleri hep birlikte Şeref Handan ayrılarak Ulama Hanla birleştiler. 
Osmanlı Devletine -Bitlis Ocaklı Beyi oldığu halde - asi olarak Safeviler tarafına geçmiş bulunan Şeref Han, Safevilerden aldığı asker ve yardım ile Tatik Kalesinin güneyinde 8 Rebiulevvel 940/27 Eylül 1533de Osmanlı kuvvetleri ile karşı karşıya geldi. Yapılan savaşta Şeref Hanla birlikte binlerce kayıp verilmişti[6] . Ulama Paşa, Şeref Hanın kesik başını başvezir İbrahim Paşaya gönderip, asi olan Kürtlerin de tevbe ederek Şeref Hanın oğlu III. Şemseddin Beyin başına toplandıklarını bildirmişti. İbrahim Paşa Konyaya varmadan Çınarlı konağında Ulama Paşanın zafernamesini ve IV. Şeref Hanın kesik başını kendisine getirmişlerdi. 
Bitlis Beylerbeyiliği, Ulama Paşaya başka bir vazife verileceği vadi ile IV. Şeref Hanın oğlu III. Şemseddine, İbrahim Paşaya yapılan müracat üzerine verilmişti[7] . 

DİĞER YAZARLAR
Ahmet Acaroğlu
POLİTİK MAYINLAR  ve KÜLTÜREL TUZAKLAR 
Recep ÇINAR
Domuzdan post, gâvurdan dost olmazmış!      
ERCAN KERMAN
TÜRKİYE GLOBALLEŞMİŞ
Seyide ESEN
ETUS’la geçmişe yolculuk
Selçuk Duranlar
TEMSİL UYGULAMALARI
Zafer Dereli
EMEKLİLİK TALEBİNDEN  NE ZAMANA KADAR  VAZGEÇİLEBİLİR?
MELTEM BABACIK (dytmeltembabacik@gmail.com) (inst: 360beslenme)
KIŞ MEVSİMİNDE ZAYIFLAMANIN YOLLARI
Şükrü Akıllı
EMEKLİYİ YOK SAYARSANIZ….
NURAN İKİZ
Bir Yeni Yıl Hikâyesi
Doç. Dr. Yeliz YEŞİL
Stresle Başa Çıkmak İçin Çeşitli Tavsiyeler
Numan Özgür METİN
GÜNÜBİRLİK GÖKÇEADA
TURAN ŞALLI (Roman Sivil Toplum Gönüllüsü)
Roman vatandaşlar nerede?
MUSTAFA ÇETİN
Alevilik ve toplumsal birlik
M. ENİS ŞENSEVER
Anadolu Uygarlıklarından İzler – Panel ve Sergi (3)
HAMİT PUHALOĞLU
Kefenin Cebi Yok…
ŞAHVER HÖBEK
Çocuklarda Nefes Farkındalığı
Mehmet Ali ESMER
BİR YANGIN HABERİNİN DÜŞÜNDÜRDÜĞÜ
OLCAY DAL
Cumhuriyet nedir ?
Ertan Çekiç
İNSANLARA NE İSTEDİĞİNİ SORSAYDIM, DAHA HIZLI GİDEN AT ÜRETİRDİM
CELİL ÖZCAN
SAKARYA ZAFERİ’NİN 100. YILI KUTLU OLSUN!
İHSAN KÖSE
İZ BIRAKANLAR
Hüseyin Erkin
FİYATLARI YÜKSELEN KİMYASAL GÜBRE FOTOĞRAFI
ÖZCAN AYGÜN
EDİRNE GAZİ OSMAN PAŞA ORTAOKULUNUN KAZANDIĞI ULUSAL BAŞARI VE ÇANAKKALE SAVAŞLARININ 106. YIL DÖNÜMÜ
MUSTAFA ERSOY
MUHALEFET ETMEK, BOZGUNCULUK MU? İHANET ETMEK Mİ?
Tülay Çağlarer
ATATÜRK ve ÇOCUK
Teoman ÖZÇUHACI
MESAFELER VE ÖLÇÜLER - ÖLÇÜTLER
Burhan Aytekin
19 Mayıs Gençlik Bayramı Kutlu Olsun
Yener Yaveroğlu
Allah’ın otu ıspanak neden beş lira?
ÜLKÜ VARLIK
TÜYAP DİYARBAKIR KİTAP FUARI (25/30 EYLÜL 2018) VE CAHIT SITKI TARANCI
Yaver Tetik
Sıcak Sulu Kalorifer Kazanı Yakma Talimatı:(4)
NEDİM ZOBAR
BÜYÜK ve KUTLU ZAFER
Mehmet Ali ESMER
Hüsnü Sarıgül
ABDULLAH GÜRGÜN
ŞAHVER HÖBEK